Tóm tắt: Phát huy dân chủ đi đôi với tăng cường trách nhiệm, trật tự và kỷ cương xã hội vừa là yêu cầu khách quan của quá trình phát triển đất nước trong giai đoạn mới, vừa là nguyên tắc bảo đảm để dân chủ được thực hiện đúng hướng, thực chất và hiệu quả. Bài viết tập trung làm rõ nhận thức chung về vấn đề này; đặc biệt là quan điểm Đại hội lần thứ XIV của Đảng về phát huy dân chủ gắn với tăng cường trách nhiệm, trật tự, kỷ cương xã hội cũng như thực tiễn ở Việt Nam 40 năm qua. Qua đó, đề xuất những giải pháp cơ bản nhằm phát huy dân chủ và giữ gìn kỷ cương ở nước ta hiện nay.
Từ khóa: Phát huy dân chủ, trách nhiệm, trật tự, kỷ cương, Đại hội lần thứ XIV
Promoting democracy in conjunction with strengthening responsibility, social order, and discipline according to the viewpoint of the 14th National Congress of the Communist Party of Viet Nam
Abstract: Promoting democracy in conjunction with strengthening responsibility, social order, and discipline is both an objective requirement of the country’s development process in the new period and a fundamental principle for ensuring that democracy is exercised in a proper, substantive, and effective manner. This article focuses on clarifying the general theoretical understanding of this issue, particularly the viewpoint of the 14th National Congress of the Communist Party of Viet Nam on promoting democracy associated with strengthening responsibility, social order, and social discipline, as well as the practical implementation of this orientation in Viet Nam over the past 40 years of renewal. On that basis, the article proposes several fundamental solutions aimed at promoting democracy while maintaining social discipline and order in contemporary Viet Nam.
Keywords: Promoting democracy, responsibility, social order, social discipline, the 14th National Congress of the Communist Party of Viet Nam
1. Đặt vấn đề
Ở Việt Nam, dân chủ là bản chất của chế độ, vừa là mục tiêu và là động lực của sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội. Ngay trong bước đầu đổi mới, Đảng Cộng sản Việt Nam đã nhất quán quan điểm phát huy dân chủ phải đi đôi với giữ vững kỷ luật, kỷ cương xã hội: “Quyền làm chủ của nhân dân cần được thể chế hóa bằng pháp luật và tổ chức. Dân chủ đi đôi với kỷ luật, quyền hạn và lợi ích đi đôi với trách nhiệm và nghĩa vụ. Mỗi người đều phải làm chủ lao động của mình, làm việc có kỷ luật, với năng suất và hiệu quả cao, đóng góp xứng đáng cho sự nghiệp xây dựng đất nước. Mọi công dân phải tham gia việc giữ gìn an ninh trật tự, an toàn xã hội, chống địch phá hoại, bảo vệ Tổ quốc, coi đó là nghĩa vụ thiêng liêng và quyền cao quý của mình” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2006, tr.445). Thực tiễn 40 năm đổi mới cho thấy, phát huy dân chủ gắn với tăng cường trách nhiệm, trật tự và kỷ cương xã hội là một trong những nhân tố quan trọng tạo nên những thành tựu to lớn, có ý nghĩa lịch sử của đất nước. Trong bối cảnh hiện nay, quá trình hội nhập quốc tế sâu rộng, phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, chuyển đổi số và bùng nổ mạng xã hội đang mở ra nhiều điều kiện thuận lợi để phát huy quyền làm chủ của Nhân dân. Tuy nhiên, cùng với đó cũng xuất hiện không ít vấn đề phức tạp liên quan đến an ninh chính trị, trật tự xã hội, ý thức công dân và việc chấp hành pháp luật. Nhận thức rõ điều đó, Đại hội lần thứ XIV tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu “phát huy dân chủ đi đôi với tăng cường trách nhiệm, trật tự, kỷ cương xã hội” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026a, tr.122); bảo đảm quyền làm chủ của Nhân dân đồng thời giữ vững ổn định chính trị - xã hội. Đây vừa là yêu cầu khách quan của quá trình phát triển đất nước trong giai đoạn mới, vừa là nguyên tắc bảo đảm để dân chủ được thực hiện đúng hướng, thực chất và hiệu quả.
2. Phương pháp nghiên cứu
Bài viết sử dụng phương pháp luận chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử của triết học Mác - Lênin, kết hợp các phương pháp nghiên cứu cụ thể như: phương pháp lôgíc, lịch sử, phân tích và tổng hợp văn bản. Tác giả tiến hành thu thập, hệ thống hóa và phân tích các nguồn dữ liệu thứ cấp gồm: các tác phẩm kinh điển của C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh; các văn kiện của Đảng Cộng sản Việt Nam (đặc biệt là Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV); các công trình nghiên cứu khoa học, bài báo và tài liệu liên quan đã công bố nhằm làm rõ cơ sở lý luận, thực tiễn và đề xuất các giải pháp khả thi.
3. Kết quả và thảo luận
3.1. Nhận thức chung về quan hệ giữa dân chủ với trách nhiệm, trật tự, kỷ cương xã hội
Dân chủ là một phạm trù chính trị - xã hội phản ánh quyền làm chủ của Nhân dân đối với Nhà nước và xã hội. Trong chế độ xã hội chủ nghĩa, dân chủ không chỉ là sự thừa nhận về mặt pháp lý đối với các quyền tự do, bình đẳng của công dân mà quan trọng hơn là bảo đảm để Nhân dân thực sự tham gia quản lý nhà nước và xã hội. Bản chất của nền dân chủ xã hội chủ nghĩa là mọi quyền lực thuộc về Nhân dân; Nhân dân vừa là chủ thể của quyền lực, vừa là mục tiêu phục vụ của Nhà nước.
Tuy nhiên, dân chủ không phải là sự tự do vô giới hạn mà luôn gắn liền với pháp luật, với trách nhiệm, trật tự và kỷ cương xã hội. Trách nhiệm là sự tự giác thực hiện nghĩa vụ của cá nhân đối với cộng đồng và xã hội, đồng thời chịu trách nhiệm về hành vi của mình. Trật tự xã hội là trạng thái ổn định, có tổ chức, được vận hành theo những quy tắc nhất định. Kỷ cương xã hội là hệ thống các nguyên tắc, quy định và pháp luật nhằm điều chỉnh hành vi của cá nhân, tổ chức, bảo đảm xã hội vận hành ổn định, thống nhất và phát triển bền vững.
Giữa dân chủ với trách nhiệm, trật tự và kỷ cương xã hội tồn tại mối quan hệ biện chứng, gắn bó chặt chẽ và tác động qua lại lẫn nhau. Phát huy dân chủ là điều kiện quan trọng để nâng cao ý thức trách nhiệm của mỗi cá nhân đối với cộng đồng. Khi người dân được tham gia bàn bạc, giám sát và quyết định những vấn đề liên quan trực tiếp đến lợi ích của mình, họ sẽ nhận thức rõ hơn quyền lợi, nghĩa vụ và trách nhiệm công dân. Ngược lại, nếu quyền làm chủ của Nhân dân không được bảo đảm đầy đủ thì dễ dẫn tới tâm lý thờ ơ, thiếu trách nhiệm đối với các công việc chung của xã hội (Lê Hải, 2020).
Ở chiều ngược lại, trách nhiệm, trật tự và kỷ cương xã hội chính là điều kiện để dân chủ được thực hiện đúng hướng, thực chất và hiệu quả. Thực tiễn cho thấy, nếu dân chủ tách rời pháp luật và kỷ cương thì rất dễ bị biến thành dân chủ cực đoan, dân chủ hình thức hoặc “tự do vô chính phủ”, gây mất ổn định xã hội. Ngược lại, nếu tuyệt đối hóa kỷ luật, kỷ cương theo hướng hành chính hóa, áp đặt hoặc chuyên quyền thì sẽ làm hạn chế quyền làm chủ của Nhân dân, làm suy giảm động lực sáng tạo và đồng thuận xã hội. Vì vậy, dân chủ và kỷ cương không đối lập mà bổ sung, bảo đảm cho nhau; dân chủ là mục tiêu và động lực phát triển, còn kỷ cương là điều kiện để dân chủ được thực thi hiệu quả trong thực tiễn.
Quan điểm đó đã được chủ nghĩa Mác - Lênin chỉ ra khi khẳng định dân chủ phải gắn liền với pháp luật, tổ chức và kỷ luật xã hội. V.I.Lênin cho rằng dân chủ không chỉ dừng ở việc tuyên bố quyền dân chủ mà phải bảo đảm sự tham gia thực sự của quần chúng vào quản lý nhà nước và xã hội thông qua cơ chế pháp luật và kiểm tra, giám sát nghiêm minh. V.I.Lênin nhấn mạnh: “Không phải chỉ tuyên truyền về dân chủ, tuyên bố và ra sắc lệnh về dân chủ là đủ, không phải chỉ giao trách nhiệm thực hiện chế độ dân chủ cho “những người đại diện” nhân dân trong những cơ quan đại biểu là đủ. Cần phải xây dựng ngay chế độ dân chủ, bắt đầu từ cơ sở, dựa vào sáng kiến của bản thân quần chúng, với sự tham gia thực sự của quần chúng vào tất cả đời sống nhà nước, không có “sự giám sát” từ trên, không có quan lại” (V.I.Lênin, 2005a, tr.336-337). Quần chúng tích cực tham gia không chỉ vào thảo luận các quyết định, các đạo luật bầu cử, thay đổi người lãnh đạo, bãi miễn đại biểu; thi hành và kiểm tra việc chấp hành các quy tắc, quyết định, đạo luật; kiểm tra, giám sát các hoạt động của những người lãnh đạo mình đồng thời phải tuân thủ mệnh lệnh bảo đảm trật tự nghiêm ngặt do ý chí thống nhất của người lãnh đạo lập ra (V.I.Lênin, 2005b, tr.192). Và “quần chúng càng chủ động, càng có nhiều ý kiến, càng mạnh dạn và càng có tinh thần sáng tạo khi tiến hành công việc đó thì lại càng tốt” (V.I.Lênin, 2005a, tr.337). Điều đó cho thấy, dân chủ chỉ có ý nghĩa thực chất khi được đặt trong khuôn khổ của Hiến pháp và pháp luật, đồng thời được bảo đảm bằng ý thức tổ chức, kỷ luật và trách nhiệm xã hội.
Kế thừa và vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin vào điều kiện Việt Nam, Hồ Chí Minh đặc biệt nhấn mạnh mối quan hệ thống nhất giữa dân chủ với pháp luật, kỷ cương và trách nhiệm công dân. Người khẳng định “NƯỚC TA LÀ NƯỚC DÂN CHỦ. Bao nhiêu lợi ích đều vì dân. Bao nhiêu quyền hạn đều của dân” (Hồ Chí Minh, 2011a, tr.232). Đồng thời, Người đặt ra yêu cầu: “Nhân dân có quyền lợi làm chủ, thì phải có nghĩa vụ làm tròn bổn phận công dân, giữ đúng đạo đức công dân, tức là:
Tóm lại, phát huy dân chủ đi đôi với tăng cường trách nhiệm, trật tự và kỷ cương xã hội là yêu cầu mang tính nguyên tắc trong xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam. Đây không chỉ là vấn đề có ý nghĩa lý luận mà còn là đòi hỏi thực tiễn vừa cấp thiết vừa mang tầm chiến lược nhằm bảo đảm ổn định chính trị - xã hội, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc và tạo động lực cho phát triển đất nước nhanh, bao trùm và bền vững trong kỷ nguyên mới.
3.2. Quan điểm Đại hội lần thứ XIV về phát huy dân chủ gắn với tăng cường trách nhiệm, trật tự, kỷ cương xã hội
Đại hội lần thứ XIV của Đảng tiếp tục khẳng định quan điểm: Nhân dân là trung tâm, lấy hạnh phúc và ấm no của Nhân dân làm mục tiêu phấn đấu. Theo đó, cần tiếp tục chủ trương “xây dựng, hoàn thiện cơ chế, chính sách để thực hiện có hiệu quả quyền làm chủ của Nhân dân” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026a, tr.121). Nhân dân không chỉ là đối tượng phục vụ mà còn là chủ thể trực tiếp tham gia quản lý và giám sát hoạt động của bộ máy nhà nước. Việc mở rộng dân chủ phải được thực hiện đồng bộ trên tất cả các lĩnh vực đời sống, ở các cấp, các ngành, từ Trung ương đến cơ sở, gắn với phương châm: “dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng” cũng như “thực hiện đầy đủ các quyền dân chủ trực tiếp, dân chủ đại diện, nhất là dân chủ ở cơ sở; chống các biểu hiện dân chủ hình thức” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026a, tr.121-122). Đại hội đồng thời nhấn mạnh yêu cầu tiếp tục đẩy mạnh xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Nhà nước phải quản lý xã hội bằng Hiến pháp và pháp luật; “có hệ thống pháp luật hoàn chỉnh, được thực hiện nghiêm minh; bảo đảm và bảo vệ công lý, quyền con người, quyền công dân” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026a, tr.126), mọi tổ chức, cá nhân đều bình đẳng trước pháp luật. Tất nhiên, yêu cầu đặt ra là phải tiếp tục “đổi mới tư duy, hoàn thiện phương thức và quy trình xây dựng pháp luật bảo đảm tính chuyên nghiệp, khoa học, kịp thời, hiệu quả, đáp ứng yêu cầu phát triển nhanh, bền vững đất nước trong kỷ nguyên mới” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026a, tr.126-127).
Phát huy dân chủ phải đi đôi với nâng cao trách nhiệm công dân. Quyền và nghĩa vụ luôn có mối quan hệ thống nhất, mỗi người dân được hưởng các quyền tự do dân chủ nhưng đồng thời phải có trách nhiệm với cộng đồng, với xã hội và với Tổ quốc. Không thể nhân danh tự do cá nhân để vi phạm pháp luật, xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của người khác hay chống phá Nhà nước. Đại hội lần thứ XIV khẳng định: “Khi thống nhất cao về tư tưởng, quyết liệt trong hành động, nghiêm minh trong kỷ luật, Nhân dân thực sự là trung tâm nhất định chúng ta sẽ biến khát vọng thành hiện thực, đưa đất nước tiến mạnh, tiến vững chắc trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, tiến lên chủ nghĩa xã hội” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026a, tr.43).
Cùng với chủ trương “phát huy quyền làm chủ của Nhân dân trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội. Có cơ chế phù hợp, thuận lợi và tin cậy để Nhân dân tham gia ý kiến vào quá trình hoạch định đường lối, chính sách, quyết định những vấn đề lớn và quan trọng của đất nước”, Đại hội lần thứ XIV nhấn mạnh vấn đề “nêu cao trách nhiệm tiếp thu, trách nhiệm thông tin, giải trình của các cơ quan Đảng, Nhà nước đối với những kiến nghị, đề xuất của Nhân dân” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026a, tr.121).
Đại hội lần thứ XIV coi trọng việc tăng cường kỷ luật, kỷ cương trong đó “kỷ luật của Đảng phải đi trước. Kỷ cương phép nước phải nghiêm. Mọi quyền lực phải được kiểm soát” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026a, tr.41), góp phần thực hiện phương châm “nói ít - làm nhiều - làm đến cùng”. Đặc biệt, cần “bảo đảm sự lãnh đạo toàn diện, trực tiếp của Đảng trong công tác xây dựng pháp luật; đưa thể chế, pháp luật trở thành lợi thế cạnh tranh; tập trung xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026a, tr.87). Đại hội yêu cầu “Cấp ủy, tổ chức đảng, các tổ chức trong hệ thống chính trị, cán bộ, đảng viên, công chức, viên chức nêu gương thực hành dân chủ, tuân thủ pháp luật, trách nhiệm, đạo đức xã hội” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026a, tr.122). Đồng thời, “tăng cường kiểm soát quyền lực, kiên quyết, kiên trì đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí, quan liêu, tiêu cực, “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa” trong nội bộ” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026a, tr.83-84).
Trong điều kiện bùng nổ công nghệ thông tin và mạng xã hội hiện nay, cần chú trọng nhiệm vụ đấu tranh với các biểu hiện vi phạm dân chủ, dân chủ hình thức, dân chủ cực đoan, lợi dụng dân chủ để gây mất ổn định chính trị - xã hội. Các thế lực thù địch thường xuyên lợi dụng vấn đề “dân chủ”, “nhân quyền”, “tự do ngôn luận” để xuyên tạc đường lối của Đảng, kích động chống phá Nhà nước và chia rẽ khối đại đoàn kết dân tộc. Vì vậy, cần nâng cao cảnh giác, tăng cường quản lý không gian mạng và bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng cũng như có biện pháp “xử lý nghiêm các hành vi vi phạm quyền làm chủ của Nhân dân, lợi dụng dân chủ chống phá Đảng, Nhà nước, làm mất ổn định chính trị - xã hội, chia rẽ khối đại đoàn kết toàn dân tộc, xâm phạm quyền, lợi ích chính đáng, hợp pháp của tổ chức, cá nhân” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026a, tr.122).
Có thể thấy, quan điểm của Đại hội lần thứ XIV về phát huy dân chủ gắn với tăng cường trách nhiệm, trật tự và kỷ cương xã hội thể hiện tư duy toàn diện, khoa học và phù hợp với yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới.
3.3. Thực trạng việc phát huy dân chủ và giữ gìn kỷ cương ở nước ta hiện nay
Thực tiễn 40 năm đổi mới cho thấy, bản chất tốt đẹp và tính ưu việt của nền dân chủ ở nước ta là chế độ bảo đảm quyền làm chủ của Nhân dân trên tất cả các phương diện, từ kinh tế, chính trị, văn hóa - xã hội. Dân chủ không dừng lại ở khẩu hiệu chính trị hay các văn bản Hiến pháp, pháp luật, mà quan trọng hơn hết, quyền làm chủ của Nhân dân ngày càng được thể hiện sinh động trong thực tiễn đời sống xã hội. Có thể dễ dàng nhận thấy, “pháp luật về phát huy dân chủ, bảo đảm quyền làm chủ, phát huy sức mạnh của Nhân dân ngày càng hoàn thiện” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026b, tr.181). Quyền làm chủ của Nhân dân ngày càng được mở rộng trên nhiều lĩnh vực, “dân chủ ở cơ sở, dân chủ trực tiếp và dân chủ đại diện được đẩy mạnh, chất lượng giám sát, phản biện xã hội được nâng cao” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026a, tr.60). Người dân có điều kiện tham gia nhiều hơn vào quá trình xây dựng chính sách, pháp luật và giám sát hoạt động của các cơ quan công quyền. Việc công khai, minh bạch trong hoạt động quản lý nhà nước từng bước được nâng cao.
Việc xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam của Nhân dân, do Nhân dân và vì Nhân dân do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo ngày càng quyết liệt, toàn diện, đồng bộ hơn. Cùng với đó, “Quy trình, thủ tục xây dựng, ban hành văn bản quy phạm pháp luật được hoàn thiện với nhiều đổi mới. Công tác tổ chức thực hiện pháp luật bảo đảm gắn kết chặt chẽ hơn với công tác xây dựng, hoàn thiện hệ thống pháp luật” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026b, tr.177). Dân chủ ở các loại hình cơ sở được triển khai rộng rãi, góp phần phát huy vai trò của Nhân dân trong xây dựng nông thôn mới, đô thị văn minh và giám sát các công trình, dự án tại địa phương. Nhiều mô hình “dân vận khéo”, chính quyền điện tử, chính quyền số đã tạo điều kiện thuận lợi để người dân tiếp cận thông tin và thực hiện quyền dân chủ của mình. Đồng thời, thường xuyên chú trọng công tác phát hiện, xử lý các hành vi vi phạm dân chủ, dân chủ hình thức, dân chủ cực đoan, các hành vi vô cảm, vô trách nhiệm với dân, hành vi tham ô, tham nhũng, lãng phí, tiêu cực; các hành vi lợi dụng tự do dân chủ để xuyên tạc, chống phá Đảng, Nhà nước và chế độ. Nhiều năm trở lại đây, “cuộc đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực được triển khai quyết liệt, kiên trì, đồng bộ, toàn diện, đạt được nhiều kết quả quan trọng, niềm tin của Nhân dân được củng cố, kỷ cương được tăng cường” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026a, tr.18).
Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được vẫn còn không ít hạn chế và bất cập. Đó là “hệ thống pháp luật còn một số quy định chưa thống nhất, thiếu tính thực tiễn, còn có kẽ hở, chồng chéo. Tổ chức thực hiện pháp luật vẫn là một khâu yếu; kỷ luật, kỷ cương chấp hành pháp luật nhìn chung chưa nghiêm” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026b, tr.180). Đồng thời, “cơ chế kiểm soát quyền lực chưa hoàn thiện; tham nhũng, lãng phí, tiêu cực tuy có giảm, nhưng diễn biến còn phức tạp” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026b, tr.180). Ở một số nơi, việc thực hiện dân chủ còn mang tính hình thức; quyền làm chủ của Nhân dân chưa được phát huy đầy đủ. Tình trạng quan liêu, thiếu trách nhiệm, gây phiền hà cho người dân vẫn còn tồn tại ở một bộ phận cán bộ, công chức. Tình trạng vi phạm pháp luật, suy thoái đạo đức xã hội và thiếu ý thức trách nhiệm cộng đồng còn diễn biến phức tạp. Trên không gian mạng, tin giả, thông tin sai sự thật, phát ngôn thiếu chuẩn mực và hành vi kích động chống phá Đảng, Nhà nước vẫn xuất hiện ngày càng tinh vi. Một số đối tượng lợi dụng quyền tự do dân chủ để gây rối an ninh trật tự, ảnh hưởng đến ổn định xã hội.
Những hạn chế trên xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau. Một số cán bộ, đảng viên và người dân chưa nhận thức đầy đủ về mối quan hệ giữa dân chủ và kỷ cương, trách nhiệm, chưa hình thành thói quen thượng tôn pháp luật trong thi hành công vụ và trong đời sống xã hội. Bên cạnh đó, “cơ chế bảo đảm vai trò chủ thể, chủ quyền Nhân dân trong mối quan hệ với Nhà nước chưa đầy đủ” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026b, tr.226), công tác tuyên truyền, giáo dục pháp luật ở nhiều nơi còn hình thức, thiếu chiều sâu. Việc kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm có lúc, có nơi chưa nghiêm. Mặt trái của kinh tế thị trường và sự phát triển nhanh chóng của mạng xã hội cũng tác động tiêu cực đến ý thức trách nhiệm xã hội của một bộ phận người dân.
3.4. Giải pháp phát huy dân chủ đi đôi với tăng cường trách nhiệm, trật tự, kỷ cương xã hội
Thứ nhất, cần nâng cao nhận thức của cán bộ, đảng viên và Nhân dân về phát huy dân chủ đi đôi với tăng cường trách nhiệm, trật tự, kỷ cương xã hội
Phải làm cho mọi người hiểu rằng dân chủ không phải là tự do vô hạn mà phải được thực hiện trong khuôn khổ pháp luật và các quy định, quy chế, quy ước của tổ chức, đoàn thể, cơ quan, đơn vị, địa phương. Đồng thời, để người dân có thể thực hiện đúng, đủ quyền và trách nhiệm của mình, cần phải nâng cao năng lực làm chủ cho người dân, tức là tạo cho người dân có kiến thức, kỹ năng và thái độ, thói quen trong thực hiện dân chủ. Cần đẩy mạnh công tác giáo dục chính trị, tư tưởng, giáo dục pháp luật và đạo đức công vụ, đạo đức công dân nhằm hình thành ý thức sống và làm việc theo Hiến pháp và pháp luật. Tiếp tục nghiên cứu làm rõ mối quan hệ giữa phát huy dân chủ với tăng cường trách nhiệm, trật tự, kỷ cương xã hội trong bối cảnh đẩy mạnh phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế sâu rộng.
Thứ hai, tiếp tục hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam
Xây dựng hệ thống pháp luật theo yêu cầu đầy đủ, đồng bộ, thống nhất, công bằng, dân chủ, minh bạch, khả thi, ổn định. Tập trung xây dựng những văn bản pháp luật có liên quan trực tiếp đến quyền làm chủ của Nhân dân. Tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật và cơ chế tổ chức thi hành pháp luật nghiêm minh, hiệu quả, bảo đảm yêu cầu phát triển đất nước nhanh và bền vững. Đồng thời, “tổ chức thực hiện pháp luật nghiêm minh, hiệu quả, chú trọng công tác giải thích pháp luật, hướng dẫn áp dụng pháp luật, bảo đảm việc hiểu, áp dụng pháp luật một cách thống nhất” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026a, tr.129) cũng như nâng cao hiệu quả kiểm tra, giám sát và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm pháp luật. Kiên quyết khắc phục tình trạng: “luật thì đúng mà làm thì khó”, “trên nghị trường thì thông, dưới cơ sở thì vướng”...
Thứ ba, phát huy mạnh mẽ vai trò làm chủ của Nhân dân
Cùng với việc phát huy dân chủ toàn diện, cần chú trọng mở rộng các hình thức dân chủ trực tiếp, tạo điều kiện để người dân tham gia góp ý xây dựng Đảng, xây dựng chính quyền và phản biện xã hội. Xây dựng cơ chế, chính sách để thực hiện hiệu quả phương châm “Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng”. Văn kiện Đại hội lần thứ XIV nêu chủ trương tiếp tục: “phát huy quyền làm chủ của Nhân dân trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội. Có cơ chế phù hợp, thuận lợi và tin cậy để Nhân dân tham gia ý kiến vào quá trình hoạch định đường lối, chính sách, quyết định những vấn đề lớn và quan trọng của đất nước; nêu cao trách nhiệm tiếp thu, trách nhiệm thông tin, giải trình của các cơ quan Đảng, Nhà nước đối với những kiến nghị, đề xuất của Nhân dân” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026a, tr.121). Chính quyền các cấp cần tăng cường đối thoại với Nhân dân, kịp thời giải quyết những vấn đề bức xúc ngay từ cơ sở.
Thứ tư, tăng cường kỷ luật, kỷ cương trong Đảng, trong Nhà nước và hệ thống chính trị
Đề cao “trách nhiệm nêu gương, ý thức tự giác tu dưỡng, rèn luyện đạo đức của cán bộ, đảng viên, nhất là cán bộ lãnh đạo, quản lý và người đứng đầu các cấp” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026a, tr.132). Kịp thời chấn chỉnh những hành vi thiếu gương mẫu của cán bộ, đảng viên; kiên quyết xử lý nghiêm các trường hợp suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa”; xây dựng đội ngũ cán bộ, đảng viên có bản lĩnh chính trị, trí tuệ, gương mẫu, tiên phong, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong tình hình mới. Kiên quyết đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí, quan liêu, tiêu cực, lợi ích nhóm gắn với đẩy mạnh xây dựng, hoàn thiện luật pháp, cơ chế, chính sách để “không thể”, “không dám”, “không muốn”, “không cần” tham nhũng. Củng cố kỷ cương xã hội bằng thượng tôn pháp luật, cải cách hành chính; xây dựng đội ngũ cán bộ liêm chính, tận tụy, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung (Trương Quốc Việt, 2026).
Thứ năm, cần quản lý tốt không gian mạng và truyền thông xã hội
Các cơ quan chức năng cần chủ động đấu tranh với tin giả, thông tin xấu độc và các hành vi lợi dụng mạng xã hội để vi phạm pháp luật và xuyên tạc, chống phá Đảng, Nhà nước và chế độ xã hội chủ nghĩa. Đồng thời, cần nâng cao năng lực, kỹ năng số và ý thức trách nhiệm của người dân khi tham gia môi trường mạng. Hơn nữa, cần kịp thời khen thưởng, tôn vinh tổ chức, cá nhân làm tốt; kịp thời uốn nắn, điều chỉnh, khắc phục những sơ suất, thiếu sót; ngăn chặn, xử lý nghiêm các hành vi vi phạm dân chủ, vi phạm pháp luật (Nguyễn Anh Tuấn và cộng sự, 2024, tr.246). Đây là điều kiện quan trọng để bảo đảm phát huy dân chủ đi liền với pháp luật, kỷ luật, trách nhiệm và kỷ cương trong quá trình xây dựng nền kinh tế số, chính phủ số, công dân số, xã hội số và hội nhập quốc tế sâu rộng.
4. Kết luận
Phát huy dân chủ đi đôi với tăng cường trách nhiệm, trật tự và kỷ cương xã hội là yêu cầu khách quan, tất yếu trong quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Dân chủ và kỷ cương không đối lập mà có mối quan hệ gắn bó chặt chẽ, bổ sung cho nhau. Dân chủ tạo động lực phát triển, còn trách nhiệm, trật tự, kỷ cương là điều kiện bảo đảm cho sự phát triển ấy diễn ra ổn định, đúng hướng và bền vững. Quan điểm của Đại hội lần thứ XIV về phát huy dân chủ gắn với tăng cường pháp chế, kỷ luật và trách nhiệm xã hội thể hiện tầm nhìn chiến lược của Đảng trong kỷ nguyên phát triển mới của dân tộc. Thực hiện tốt quan điểm này sẽ góp phần củng cố niềm tin của Nhân dân đối với Đảng và Nhà nước, phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc, giữ vững ổn định chính trị - xã hội và tạo động lực mạnh mẽ cho sự phát triển của đất nước. Mỗi cán bộ, đảng viên và người dân cần nhận thức rõ quyền lợi và nghĩa vụ, bổn phận, trách nhiệm của mình trong việc xây dựng xã hội dân chủ, văn minh và kỷ cương. Đây là nội dung, nhiệm vụ quan trọng trong quá trình hiện thực hóa khát vọng xây dựng nước Việt Nam hòa bình, độc lập, dân chủ, giàu mạnh, phồn vinh, văn minh, hạnh phúc, vững bước đi lên chủ nghĩa xã hội.
Tài liệu tham khảo
- Đảng Cộng sản Việt Nam. (2006). Văn kiện Đảng toàn tập (Tập 47). Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật.
- Đảng Cộng sản Việt Nam. (2026a). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV (Tập I). Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật.
- Đảng Cộng sản Việt Nam. (2026b). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV (Tập II). Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật.
- Hồ Chí Minh. (2011a). Toàn tập (Tập 6). Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật.
- Hồ Chí Minh. (2011b). Toàn tập (Tập 9). Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật.
- Lê Hải. (2020). Giải quyết mối quan hệ giữa thực hành dân chủ và tăng cường pháp chế, bảo đảm kỷ cương xã hội đặt trong tổng thể việc nắm vững và xử lý tốt các mối quan hệ lớn của Đảng ta. Tạp chí Cộng sản. https://www.tapchicongsan.org.vn/
- V.I.Lênin. (2005a). Toàn tập (Tập 31). Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật.
- V.I.Lênin. (2005b). Toàn tập (Tập 36). Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật.
- Nguyễn Anh Tuấn và cộng sự. (2024). Giải quyết mối quan hệ giữa thực hành dân chủ và tăng cường pháp chế, bảo đảm kỷ cương xã hội ở Việt Nam trong công cuộc đổi mới. Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật.
- Trương Quốc Việt. (2026). Tăng cường kỷ luật, kỷ cương trong xây dựng hệ thống chính trị trong sạch, vững mạnh ở Việt Nam hiện nay. Tạp chí Quản lý nhà nước. https://www.quan ly nha nuoc.vn/
Bài đăng trên Tạp chí Thông tin Khoa học chính trị số 04(52)-2026
