TS. TRẦN VIẾT QUÂN
Học viện Chính trị khu vực III
Email: tranvietquan62@gmail.com
Tóm tắt: Trong bối cảnh triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp và sắp xếp đơn vị hành chính ở Việt Nam, cấp xã được trao nhiều thẩm quyền hơn và chịu trách nhiệm cao hơn. Thực tế này đặt ra yêu cầu đổi mới tư duy lãnh đạo của đội ngũ Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp xã, chuyển từ tư duy quản lý hành chính sang quản trị hiện đại. Trên cơ sở làm rõ những hạn chế, tồn tại như: tư duy hành chính nặng thủ tục, thiếu tính chủ động, hạn chế về tư duy số và phát huy dân chủ chưa thực chất, bài viết đề xuất các giải pháp về hoàn thiện thể chế, đào tạo cán bộ, đổi mới cơ chế đánh giá, thúc đẩy chuyển đổi số và nâng cao đạo đức công vụ nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản trị ở cơ sở.
Từ khóa: Đổi mới tư duy lãnh đạo, Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp xã, chính quyền địa phương hai cấp, cải cách hành chính, năng lực cán bộ cơ sở
Renewing the leadership mindset of Chairpersons of commune-level People’s Committees in the two-tier local Government model in Vietnam
Abstract: In the context of implementing the two-tier local government model and reorganizing administrative units in Vietnam, commune-level authorities have been vested with broader powers and assume greater responsibilities. This development underscores the need to renew the leadership mindset of chairpersons of commune-level People’s Committees by shifting from a traditional administrative-management approach to a modern governance-oriented paradigm. On the basis of identifying existing limitations and shortcomings, such as procedure-oriented administrative thinking, insufficient proactiveness, limited digital governance capacity, and the largely formalistic practice of grassroots democracy, this article proposes a set of solutions, including the improvement of institutional frameworks, the enhancement of cadre training and capacity-building, the reform of performance evaluation mechanisms, the acceleration of digital transformation, and the strengthening of public service ethics, thereby contributing to the improvement of effectiveness and efficiency in grassroots governance.
Keywords: Leadershipmindsetinnovation, Commune-level People’s Committee Chairpersons, two-tier local government, administrative reform, grassroots officials’ capacity
Quang cảnh buổi làm việc của chủ tịch ủy ban nhân dân xã Châu Thành, thành phố Cần Thơ 1. Đặt vấn đề
Trong tiến trình xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, đổi mới tổ chức và hoạt động của chính quyền địa phương đang trở thành yêu cầu khách quan và cấp thiết. Thực hiện chủ trương của Đảng về sắp xếp đơn vị hành chính, tinh gọn bộ máy và đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, mô hình chính quyền địa phương hai cấp được triển khai nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, đồng thời đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới. Đây không chỉ là sự thay đổi về cơ cấu tổ chức mà còn là sự chuyển biến quan trọng trong phương thức quản trị và cơ chế vận hành của chính quyền địa phương. Trong mô hình đó, cấp xã là cấp chính quyền gần dân nhất, trực tiếp tổ chức thực hiện chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước và giải quyết các vấn đề phát sinh từ thực tiễn đời sống xã hội. Hiệu quả của các chủ trương, chính sách chỉ được khẳng định khi được triển khai thành công ở cơ sở. Vì vậy, đội ngũ Chủ tịch Ủy ban nhân dân (UBND) cấp xã giữ vai trò đặc biệt quan trọng, không chỉ với tư cách là người đứng đầu cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương mà còn là chủ thể trực tiếp điều hành phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh, giữ gìn trật tự, an toàn xã hội và phục vụ các nhu cầu thiết yếu của Nhân dân.
Tuy nhiên, trước những yêu cầu mới của mô hình chính quyền địa phương hai cấp, một bộ phận Chủ tịch UBND cấp xã vẫn còn chịu ảnh hưởng của tư duy quản lý hành chính truyền thống, nặng về xử lý công việc theo thủ tục, thiếu tầm nhìn chiến lược và chưa thích ứng đầy đủ với yêu cầu quản trị hiện đại, nhất là trong bối cảnh đẩy mạnh chuyển đổi số. Khi phạm vi thẩm quyền, trách nhiệm và mức độ tự chủ của chính quyền cấp xã ngày càng được mở rộng, những hạn chế về tư duy lãnh đạo càng bộc lộ rõ hơn, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng quản trị ở cơ sở. Do đó, đổi mới tư duy lãnh đạo của đội ngũ Chủ tịch UBND cấp xã không chỉ là yêu cầu đối với từng cá nhân người đứng đầu mà còn là điều kiện quan trọng bảo đảm sự vận hành hiệu quả của mô hình chính quyền địa phương hai cấp hiện nay.
Bài viết sử dụng phương pháp phân tích và tổng hợp tài liệu nhằm hệ thống hóa các quan điểm, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước về tổ chức chính quyền địa phương và xây dựng đội ngũ cán bộ cơ sở; phương pháp logic - lịch sử nhằm làm rõ sự vận động của yêu cầu đổi mới tư duy lãnh đạo trong bối cảnh thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp; phương pháp so sánh, đối chiếu nhằm nhận diện những yêu cầu mới đặt ra đối với đội ngũ Chủ tịch UBND cấp xã; đồng thời kết hợp với phương pháp tổng kết thực tiễn để phân tích thực trạng và đề xuất các giải pháp đổi mới tư duy lãnh đạo của đội ngũ Chủ tịch UBND cấp xã trong giai đoạn hiện nay.
2. Kết quả và thảo luận
2.1. Mô hình chính quyền địa phương hai cấp và yêu cầu mới về tư duy lãnh đạo đối với đội ngũ Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp xã hiện nay
Sau khi thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính từ ngày 01/7/2025, cả nước có 34 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương và 3.321 đơn vị hành chính cấp xã, gồm 2.621 xã, 687 phường và 13 đặc khu. Theo mô hình chính quyền địa phương hai cấp, cấp xã trở thành đơn vị hành chính cơ sở trực tiếp chịu sự quản lý của cấp tỉnh. Sự thay đổi này tạo ra những chuyển biến căn bản về cơ cấu tổ chức, chức năng, nhiệm vụ và cơ chế phân cấp quản lý của chính quyền địa phương.
Về tổ chức bộ máy, chính quyền cấp xã được kiện toàn với quy mô lớn hơn, phạm vi hoạt động rộng hơn và đảm nhận nhiều chức năng, nhiệm vụ trước đây thuộc thẩm quyền của cấp huyện. Về cơ chế quản lý, mô hình chính quyền địa phương hai cấp đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, trao cho cấp xã quyền tự chủ và trách nhiệm cao hơn trong quản lý, điều hành các lĩnh vực phát triển kinh tế - xã hội, quản lý đất đai, đầu tư xây dựng, cung cấp dịch vụ công và giải quyết thủ tục hành chính cho người dân, doanh nghiệp. Đồng thời, việc rút ngắn cấp trung gian quản lý góp phần tăng tính trực tiếp, kịp thời trong công tác chỉ đạo, điều hành và giám sát.
Những thay đổi đó đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với tư duy lãnh đạo của đội ngũ Chủ tịch UBND cấp xã. Cụ thể:
Thứ nhất, Chủ tịch UBND cấp xã cần có tư duy chiến lược và tầm nhìn phát triển dài hạn. Trong điều kiện được giao nhiều thẩm quyền hơn, người đứng đầu chính quyền cấp xã không chỉ giải quyết các công việc thường xuyên mà còn phải có khả năng hoạch định định hướng phát triển địa phương, xác định các mục tiêu dài hạn phù hợp với điều kiện thực tiễn và xu hướng phát triển của địa phương, vùng và cả nước.
Thứ hai, tư duy đổi mới và sáng tạo trở thành yêu cầu tất yếu đối với Chủ tịch UBND cấp xã. Việc mở rộng phân cấp, phân quyền đòi hỏi người đứng đầu phải chủ động, linh hoạt trong lãnh đạo, điều hành; dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm; đồng thời biết tìm kiếm những cách làm mới nhằm nâng cao hiệu quả quản trị và chất lượng phục vụ Nhân dân.
Thứ ba, tư duy hệ thống và năng lực phối hợp liên ngành cần được đặc biệt coi trọng. Khi đảm nhiệm nhiều chức năng, nhiệm vụ đa dạng và phức tạp hơn, Chủ tịch UBND cấp xã phải có khả năng nhìn nhận vấn đề một cách toàn diện, bảo đảm sự phối hợp đồng bộ giữa các cơ quan, đơn vị và các tổ chức trong hệ thống chính trị nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của bộ máy chính quyền cơ sở.
Thứ tư, tư duy pháp quyền và ý thức thượng tôn pháp luật cần được nâng lên tương xứng với yêu cầu của mô hình quản trị mới. Mọi hoạt động lãnh đạo, quản lý và điều hành phải được thực hiện trên cơ sở pháp luật, bảo đảm công khai, minh bạch, đúng thẩm quyền và đúng quy trình, góp phần xây dựng nền hành chính chuyên nghiệp, liêm chính và hiệu quả. Thứ năm, tư duy phục vụ Nhân dân và phát huy dân chủ ở cơ sở phải trở thành định hướng xuyên suốt trong hoạt động lãnh đạo, điều hành của Chủ tịch UBND cấp xã. Người đứng đầu chính quyền cơ sở cần đặt người dân vào vị trí trung tâm của quá trình quản trị, tôn trọng và phát huy quyền làm chủ của Nhân dân, tăng cường đối thoại, lắng nghe ý kiến và giải quyết kịp thời những vấn đề thiết thực từ thực tiễn đời sống xã hội.
2.2. Thực trạng tư duy lãnh đạo của đội ngũ Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp xã trong quá trình triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp
Nhìn tổng thể, trong quá trình triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp, đội ngũ Chủ tịch UBND cấp xã đã có bước chuyển biến tích cực về tư duy lãnh đạo và năng lực quản trị ở cơ sở. Phần lớn Chủ tịch UBND cấp xã không chỉ nắm vững quan điểm, chủ trương của Đảng về xây dựng và hoàn thiện hệ thống chính trị ở cơ sở mà còn nhận thức rõ hơn vị trí, vai trò và trách nhiệm của mình trong tổ chức thực thi quyền lực nhà nước ở địa phương. Sự thay đổi này thể hiện ở việc nhiều Chủ tịch UBND cấp xã đã từng bước chuyển từ tư duy quản lý hành chính thuần túy sang tư duy quản trị địa phương theo hướng chủ động, linh hoạt và lấy hiệu quả phục vụ người dân làm trung tâm.
Về năng lực tổ chức thực hiện chủ trương, chính sách, đa số Chủ tịch UBND cấp xã đã thể hiện khả năng điều hành ngày càng hiệu quả trong điều kiện mới. Thay vì phụ thuộc vào sự chỉ đạo trực tiếp và chi tiết từ cấp trên, nhiều người đã chủ động xây dựng chương trình công tác, cụ thể hóa các nghị quyết, chỉ thị thành kế hoạch hành động phù hợp với điều kiện thực tiễn của địa phương. Trong quá trình thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, đội ngũ Chủ tịch UBND cấp xã đã tích cực phối hợp với cấp ủy, Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội để giải quyết các nhiệm vụ phát sinh như sắp xếp tổ chức bộ máy, bố trí đội ngũ cán bộ, công chức, cũng như thực hiện các chế độ, chính sách đối với những đối tượng chịu tác động từ quá trình sắp xếp đơn vị hành chính. Đặc biệt, trong giai đoạn đầu vận hành mô hình mới từ tháng 7/2025, khi nhiều quy định và quy trình công tác còn trong quá trình hoàn thiện, đội ngũ Chủ tịch UBND cấp xã đã thể hiện khả năng thích ứng tương đối tốt trước những yêu cầu mới của thực tiễn. Nhiều địa phương đã linh hoạt vận dụng các quy định hiện hành, chủ động xử lý các tình huống phát sinh, bảo đảm hoạt động của chính quyền cơ sở diễn ra thông suốt, không làm gián đoạn việc cung cấp dịch vụ công và giải quyết các nhu cầu thiết yếu của người dân.
Về tư duy đổi mới trong lãnh đạo, quản lý, nhiều Chủ tịch UBND cấp xã đã thể hiện tinh thần chủ động, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm và dám chịu trách nhiệm. Nhiều Chủ tịch UBND cấp xã đã chủ động ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số trong công tác lãnh đạo, chỉ đạo, từ việc triển khai họp trực tuyến, số hóa hồ sơ công việc đến xây dựng các nền tảng giao tiếp với người dân qua mạng xã hội. Bên cạnh đó, tư duy lãnh đạo theo hướng phát huy dân chủ và lấy người dân làm trung tâm ngày càng được chú trọng. Nhiều Chủ tịch UBND cấp xã quan tâm hơn đến hoạt động đối thoại, tham vấn cộng đồng và tiếp thu ý kiến của Nhân dân trong quá trình xây dựng và tổ chức thực hiện các quyết sách liên quan trực tiếp đến đời sống kinh tế - xã hội ở địa phương. Đây là biểu hiện quan trọng của sự chuyển biến từ tư duy quản lý hành chính sang tư duy quản trị địa phương hiện đại, góp phần củng cố niềm tin của người dân đối với chính quyền cơ sở trong bối cảnh triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp.
Bên cạnh những kết quả tích cực đã đạt được, tư duy lãnh đạo của đội ngũ Chủ tịch UBND cấp xã vẫn còn bộc lộ một số hạn chế, chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu đặt ra trong bối cảnh triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Những hạn chế này không chỉ ảnh hưởng đến hiệu quả quản trị địa phương mà còn làm giảm khả năng thích ứng của chính quyền cơ sở trước những yêu cầu ngày càng cao về phát triển và phục vụ người dân.
Thứ nhất, tư duy quản lý hành chính truyền thống vẫn còn khá phổ biến ở một bộ phận Chủ tịch UBND cấp xã. Biểu hiện nổi bật của hạn chế này là cách tiếp cận thiên về quản lý hành chính theo quy trình, chú trọng xử lý hồ sơ, giấy tờ và tuân thủ các thủ tục hành chính hơn là tập trung vào kết quả đầu ra và hiệu quả thực chất của hoạt động quản lý. Trong nhiều trường hợp, việc thực thi công vụ vẫn nặng về bảo đảm “đúng quy trình” hơn là giải quyết hiệu quả các vấn đề phát sinh từ thực tiễn. Điều này dẫn đến tình trạng thiếu linh hoạt trong vận dụng chủ trương, chính sách và hạn chế khả năng đưa ra các giải pháp sáng tạo phù hợp với đặc điểm của từng địa phương.
Thực tế cho thấy, một số Chủ tịch UBND cấp xã vẫn chưa thực sự chuyển biến từ tư duy quản lý sang tư duy quản trị địa phương hiện đại. Tâm lý trông chờ vào sự hướng dẫn, chỉ đạo cụ thể từ cấp trên vẫn còn tồn tại, trong khi tính chủ động, tự chịu trách nhiệm trong giải quyết công việc chưa được phát huy đầy đủ. Bên cạnh đó, trước yêu cầu đổi mới và áp lực trách nhiệm ngày càng lớn, một bộ phận cán bộ lãnh đạo có xu hướng lựa chọn các giải pháp an toàn nhằm hạn chế rủi ro thay vì mạnh dạn đề xuất những sáng kiến hoặc quyết sách mang tính đột phá để thúc đẩy phát triển địa phương. Tư duy hành chính theo lối mòn còn thể hiện ở việc giải quyết công việc chủ yếu dựa trên thủ tục và quy trình sẵn có, thiếu sự linh hoạt trong xử lý các tình huống mới, phức tạp hoặc liên ngành phát sinh trong thực tiễn quản lý ở cơ sở.
Thứ hai, tính chủ động, sáng tạo trong lãnh đạo, điều hành của một bộ phận Chủ tịch UBND cấp xã còn hạn chế. Mặc dù Đảng và Nhà nước đã ban hành nhiều chủ trương, cơ chế nhằm khuyến khích đội ngũ cán bộ, công chức phát huy tinh thần “dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung”, song trên thực tế, một bộ phận Chủ tịch UBND cấp xã vẫn chưa thực sự mạnh dạn trong việc thực thi quyền hạn và trách nhiệm được giao. Trước những vấn đề mới, phức tạp hoặc chưa có tiền lệ, không ít người còn có tâm lý thận trọng quá mức, phụ thuộc vào các văn bản hướng dẫn cụ thể của cấp trên thay vì chủ động nghiên cứu, đánh giá tình hình và đề xuất các giải pháp phù hợp với điều kiện thực tiễn của địa phương. Hạn chế này xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau, trong đó có áp lực trách nhiệm ngày càng lớn trong khi hệ thống quy định pháp luật và cơ chế phân cấp, phân quyền vẫn đang trong quá trình hoàn thiện. Bên cạnh đó, năng lực tham mưu, dự báo và xử lý các vấn đề phát sinh của một bộ phận cán bộ lãnh đạo cơ sở còn chưa theo kịp yêu cầu của bối cảnh mới. Như đã được nhận định, “trong giai đoạn đầu triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp, năng lực cán bộ cấp xã chưa đáp ứng được yêu cầu khi phải đảm nhận thêm các nhiệm vụ phức tạp trước đây thuộc cấp huyện, thậm chí có nhiệm vụ phân cấp từ cấp tỉnh” (Lê Anh Tuấn, 2026). Điều này khiến nhiều Chủ tịch UBND cấp xã gặp khó khăn trong việc thích ứng với khối lượng công việc và phạm vi trách nhiệm ngày càng mở rộng.
Thứ ba, tư duy chiến lược và tầm nhìn phát triển dài hạn của một bộ phận Chủ tịch UBND cấp xã còn nhiều hạn chế. Trên thực tế, ở một số địa phương, tư duy lãnh đạo vẫn mang nặng tính ngắn hạn, thiên về giải quyết các vấn đề trước mắt hơn là hoạch định định hướng phát triển lâu dài. Điều này dẫn đến tình trạng công tác quản lý, điều hành chủ yếu tập trung vào xử lý các nhiệm vụ thường xuyên, trong khi việc xây dựng các chiến lược phát triển kinh tế - xã hội mang tính dài hạn chưa được quan tâm đúng mức. Biểu hiện của hạn chế này là việc thiếu các kế hoạch phát triển dài hạn gắn với điều kiện thực tiễn của địa phương; chưa chủ động xác định tầm nhìn phát triển dựa trên lợi thế so sánh và tiềm năng đặc thù; đồng thời còn hạn chế trong năng lực dự báo, nhận diện các xu hướng phát triển mới cũng như những thách thức có thể tác động đến địa phương trong tương lai. Nhiều quyết định quản lý vẫn mang tính ứng phó, giải quyết tình huống trước mắt hơn là được đặt trong một chiến lược phát triển tổng thể và bền vững.
Thực tế cho thấy, “trong quy hoạch địa phương, các nhà lãnh đạo thường tập trung vào giải quyết tức thời, thiếu tầm nhìn chiến lược dài hạn và dự báo tương lai, khiến quy hoạch thiếu gắn kết và không bền vững” (Doan Thi My Hanh, 2025). Điều này phản ánh khoảng cách giữa yêu cầu của quản trị địa phương hiện đại với năng lực hoạch định chiến lược của một bộ phận đội ngũ lãnh đạo cấp cơ sở hiện nay.
Thứ tư, tư duy số và năng lực thích ứng với yêu cầu chuyển đổi số trong lãnh đạo, quản lý của một bộ phận Chủ tịch UBND cấp xã còn hạn chế. Nhiều người chưa thành thạo trong việc khai thác các hệ thống quản lý điện tử, chưa coi dữ liệu là nguồn lực quan trọng phục vụ công tác lãnh đạo, điều hành và ra quyết định, đồng thời còn tâm lý e ngại hoặc chậm thích ứng với các công nghệ, phương thức quản trị mới. Biểu hiện của hạn chế này là việc ứng dụng công nghệ số trong hoạt động quản lý nhà nước ở một số địa phương còn mang tính hình thức, chưa tạo được sự thay đổi căn bản về phương thức điều hành và cung cấp dịch vụ công. Quy trình giải quyết công việc vẫn phụ thuộc nhiều vào hồ sơ giấy, thao tác thủ công và phương thức làm việc truyền thống, làm giảm hiệu quả xử lý công việc cũng như chất lượng phục vụ người dân và doanh nghiệp. Trong nhiều trường hợp, công nghệ mới được sử dụng như một công cụ hỗ trợ hành chính đơn thuần, thay vì trở thành nền tảng thúc đẩy đổi mới quản trị địa phương.
Thứ năm, tư duy dân chủ và năng lực phát huy vai trò chủ thể của Nhân dân trong quản trị địa phương ở một số nơi còn những hạn chế nhất định. Ở một số địa phương, việc thực hiện dân chủ ở cơ sở vẫn chưa đạt được hiệu quả như mong muốn, phản ánh những hạn chế nhất định trong tư duy lãnh đạo và phương thức điều hành của người đứng đầu chính quyền cơ sở. Như một số nghiên cứu đã chỉ ra, “khoảng cách giữa thể chế và thực thi vẫn tồn tại, việc phát huy dân chủ ở một số nơi còn mang tính hình thức; cơ chế phản hồi và trách nhiệm giải trình chưa đủ mạnh; sự tham gia của người dân trong quản trị công vẫn hạn chế” (Nguyễn Ngọc Ánh, 2025). Điều này cho thấy việc bảo đảm quyền tham gia của người dân vào các hoạt động quản lý nhà nước ở cơ sở chưa thực sự đồng đều giữa các địa phương. Ở một số nơi, công tác đối thoại với Nhân dân, tiếp xúc cử tri hoặc tiếp nhận, phản hồi ý kiến của người dân còn mang tính hành chính, chưa tạo lập được các kênh tương tác hai chiều hiệu quả. Việc nắm bắt tâm tư, nguyện vọng và nhu cầu thực tiễn của người dân trong quá trình hoạch định và tổ chức thực hiện chính sách có lúc, có nơi còn chưa đầy đủ. Do đó, một số chủ trương, giải pháp phát triển địa phương chưa thực sự xuất phát từ yêu cầu thực tiễn hoặc chưa nhận được sự đồng thuận cao từ cộng đồng dân cư. Trong bối cảnh mô hình chính quyền địa phương hai cấp đề cao tính tự chủ, tự chịu trách nhiệm của cấp xã, hạn chế về tư duy dân chủ và năng lực huy động sự tham gia của người dân có thể ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả quản trị địa phương. Ngược lại, khi người đứng đầu chính quyền biết phát huy vai trò chủ thể của Nhân dân, tăng cường đối thoại, lắng nghe và trách nhiệm giải trình, đây sẽ là nguồn lực quan trọng góp phần nâng cao chất lượng quản trị, củng cố niềm tin xã hội và tạo sự đồng thuận trong quá trình phát triển địa phương.
Thứ sáu, tư duy né tránh trách nhiệm, tâm lý sợ sai trong thực thi công vụ còn tồn tại ở một bộ phận Chủ tịch UBND cấp xã. Trên thực tế, một bộ phận Chủ tịch UBND cấp xã vẫn còn biểu hiện tâm lý thận trọng quá mức, e ngại va chạm và thiếu quyết đoán trong xử lý những vấn đề mới, phức tạp hoặc chưa có tiền lệ. Họ có xu hướng lựa chọn các giải pháp an toàn nhằm hạn chế rủi ro cá nhân, ngại đưa ra quyết định đối với những vấn đề có tính nhạy cảm hoặc tác động lớn đến địa phương. Trong một số trường hợp, việc giải quyết công việc còn phụ thuộc nhiều vào ý kiến chỉ đạo của cấp trên, thậm chí có biểu hiện đùn đẩy hoặc chuyển trách nhiệm lên cấp trên thay vì chủ động xử lý trong phạm vi thẩm quyền được giao. Điều này làm giảm tính linh hoạt, kịp thời và hiệu quả trong hoạt động quản lý, điều hành của chính quyền cơ sở.
2.3. Một số giải pháp chủ yếu nhằm đổi mới tư duy lãnh đạo cho đội ngũ Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp xã trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp hiện nay
Thứ nhất, nhanh chóng hoàn thiện thể chế và cơ chế phân cấp, phân quyền
Việc hoàn thiện thể chế cần tập trung làm rõ thẩm quyền, trách nhiệm của Chủ tịch UBND cấp xã trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Quá trình phân cấp, phân quyền phải gắn với quy định cụ thể về phạm vi thẩm quyền, trách nhiệm cá nhân của người đứng đầu và cơ chế phối hợp giữa các cơ quan, đơn vị liên quan. Khi quyền hạn và trách nhiệm được xác định rõ ràng, Chủ tịch UBND cấp xã sẽ có cơ sở pháp lý vững chắc để chủ động giải quyết công việc, hạn chế tâm lý sợ sai, né tránh hoặc đùn đẩy trách nhiệm. Bên cạnh đó, phân cấp, phân quyền phải đi đôi với kiểm soát quyền lực. Cần phát huy vai trò giám sát của Hội đồng nhân dân, Mặt trận Tổ quốc và Nhân dân, đồng thời tăng cường công tác kiểm tra của cơ quan cấp trên. Khi quyền lực được kiểm soát công khai, minh bạch và hiệu quả, Chủ tịch UBND cấp xã sẽ có điều kiện phát huy tính chủ động, đổi mới tư duy và nâng cao hiệu quả lãnh đạo, điều hành trong khuôn khổ pháp luật.
Thứ hai, tăng cường công tác đào tạo, bồi dưỡng và phát triển năng lực tư duy cho đội ngũ Chủ tịch UBND cấp xã
Đây là giải pháp có ý nghĩa then chốt nhằm tạo chuyển biến thực chất trong đổi mới tư duy lãnh đạo của đội ngũ Chủ tịch UBND cấp xã. Nội dung đào tạo, bồi dưỡng cần được đổi mới theo hướng trang bị các kiến thức và kỹ năng về quản trị hiện đại như: tư duy chiến lược và lập kế hoạch phát triển địa phương; quản trị công hiện đại và quản trị giá trị công; kỹ năng quản lý rủi ro, xử lý khủng hoảng; ứng dụng công nghệ số và phân tích dữ liệu trong quản lý, điều hành. Đồng thời, chương trình đào tạo cần gắn chặt với thực tiễn cơ sở, hạn chế tình trạng nặng về lý luận, thiếu tính ứng dụng.
Bên cạnh đó, cần đa dạng hóa các hình thức đào tạo, bồi dưỡng thông qua tổ chức hội thảo chuyên đề, trao đổi kinh nghiệm giữa các địa phương, học tập các mô hình quản trị hiệu quả và tăng cường ứng dụng các hình thức đào tạo trực tuyến. Việc học tập từ thực tiễn và kinh nghiệm thành công sẽ góp phần hình thành tư duy đổi mới, nâng cao năng lực lãnh đạo, quản lý của đội ngũ Chủ tịch UBND cấp xã một cách bền vững và hiệu quả.
Thứ ba, đổi mới cơ chế đánh giá và sử dụng cán bộ
Chuyển từ đánh giá nặng về hình thức sang đánh giá dựa trên kết quả thực hiện nhiệm vụ, tập trung vào các tiêu chí như: hiệu quả phát triển kinh tế - xã hội, mức độ hài lòng của người dân, sáng kiến cải cách hành chính và năng lực giải quyết những vấn đề phức tạp ở cơ sở. Khi tiêu chí đánh giá thay đổi, tư duy lãnh đạo và điều hành cũng sẽ chuyển biến theo hướng thực chất, hiệu quả hơn.
Bên cạnh đó, việc đánh giá năng lực của Chủ tịch UBND cấp xã cần gắn với trách nhiệm cá nhân trong các lĩnh vực trọng yếu như quản lý đất đai, giải quyết khiếu nại, tố cáo, thực hiện kỷ luật, kỷ cương hành chính và nâng cao chất lượng dịch vụ công. Cơ chế trách nhiệm rõ ràng sẽ tạo động lực để người đứng đầu phát huy tinh thần chủ động, đổi mới và sáng tạo trong lãnh đạo, quản lý.
Thứ tư, xây dựng môi trường khuyến khích đổi mới tư duy cho đội ngũ Chủ tịch UBND cấp xã
Theo đó, cần xây dựng cơ chế bảo vệ cán bộ có sáng kiến, đổi mới trong thực thi công vụ; phân biệt rõ sai phạm do động cơ vụ lợi với những sai sót phát sinh trong quá trình thử nghiệm các mô hình, cách làm mới; đồng thời hướng dẫn cụ thể về thẩm quyền và trách nhiệm của người đứng đầu nhằm hạn chế tâm lý e ngại, né tránh. Khi được bảo đảm về mặt pháp lý, Chủ tịch UBND cấp xã sẽ mạnh dạn hơn trong đổi mới phương thức lãnh đạo, quản lý và điều hành.
Bên cạnh đó, cần có cơ chế khuyến khích, khen thưởng kịp thời đối với những cá nhân có sáng kiến cải cách hành chính, xây dựng mô hình phát triển kinh tế hiệu quả hoặc triển khai thành công các giải pháp chuyển đổi số ở địa phương. Sự ghi nhận xứng đáng không chỉ tạo động lực cho cán bộ đổi mới, sáng tạo mà còn góp phần lan tỏa tư duy đổi mới trong toàn bộ hệ thống chính quyền cơ sở.
Thứ năm, nâng cao đạo đức công vụ và văn hóa lãnh đạo của đội ngũ Chủ tịch UBND cấp xã
Đội ngũ Chủ tịch UBND cấp xã cần không ngừng rèn luyện phẩm chất liêm chính, tinh thần trách nhiệm, sự công tâm trong thực thi công vụ; đồng thời tăng cường đối thoại, lắng nghe và kịp thời giải quyết những kiến nghị, nguyện vọng chính đáng của người dân. Bên cạnh đó, cần chú trọng xây dựng phong cách lãnh đạo dân chủ, gần dân, trọng dân và văn hóa làm việc chuyên nghiệp trong cơ quan hành chính nhà nước. Khi người đứng đầu giữ vững các chuẩn mực đạo đức và văn hóa lãnh đạo, bộ máy chính quyền cơ sở sẽ hoạt động minh bạch, hiệu quả, góp phần củng cố niềm tin của Nhân dân đối với chính quyền địa phương.
3. Kết luận
Đổi mới tư duy lãnh đạo của đội ngũ Chủ tịch UBND cấp xã trong bối cảnh xây dựng mô hình chính quyền địa phương hai cấp là yêu cầu khách quan, xuất phát từ quá trình hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và yêu cầu nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản trị ở cơ sở. Trong điều kiện đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, Chủ tịch UBND cấp xã không chỉ thực hiện chức năng quản lý hành chính mà còn phải giữ vai trò kiến tạo phát triển, tổ chức thực thi chính sách và phục vụ Nhân dân.
Trên cơ sở phân tích thực trạng, bài viết cho thấy tư duy lãnh đạo của một bộ phận Chủ tịch UBND cấp xã vẫn còn chịu ảnh hưởng của tư duy hành chính truyền thống, thiếu tính chủ động, đổi mới và tầm nhìn phát triển. Vì vậy, việc đổi mới tư duy cần được thực hiện theo hướng chuyển từ quản lý sang quản trị, từ thụ động thực thi sang chủ động kiến tạo và từ giải quyết công việc trước mắt sang định hướng phát triển dài hạn.
Để thực hiện mục tiêu đó, cần triển khai đồng bộ các giải pháp về hoàn thiện thể chế, đổi mới công tác đào tạo, bồi dưỡng, cải cách cơ chế đánh giá cán bộ, xây dựng môi trường khuyến khích đổi mới sáng tạo và nâng cao đạo đức công vụ. Đây là những điều kiện quan trọng góp phần xây dựng đội ngũ Chủ tịch UBND cấp xã có tư duy lãnh đạo hiện đại, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới.■
Tài liệu tham khảo
1. Nguyễn Ngọc Ánh. (2025). Thực trạng, kinh nghiệm và giải pháp phát huy dân chủ xã hội chủ nghĩa, quyền làm chủ của Nhân dân trong thực hiện mô hình chính quyền địa phương 02 cấp hiện nay. https://tcnnld.vn/news/detail/69734/ Thuc-trang-kinh-nghiem-va-giai-phap-phat-huy-dan- chu-xa-hoi-chu-nghia-quyen-lam-chu-cua-Nhan-dan- trong-thuc-hien-mo-hinh-chinh-quyen-dia-phuong-0- 2-cap-hien-nay.
2. Doan Thi My Hanh. (2025). Two-tier local government governance in selected advanced countries: experiences and policy implications for Vietnam. https://doi.org/ 10.59394/JSM.87.
3. Lê Anh Tuấn. (2026). Quản trị địa phương: Cơ hội và thách thức đối với vận hành mô hình chính quyền địa phương 02 cấp ở Việt Nam trong bối cảnh chuyển đổi số. https://tcnnld.vn/news/detail/71000/Quan-tri-dia- phuong-Co-hoi-va-thach-thuc-doi-voi-van-hanh-mo- hinh-chinh-quyen-dia-phuong-02-cap-o-Viet-Nam- trong-boi-canh-chuyen-doi-so.html.
Bài đăng trên Tạp chí Thông tin Khoa học chính trị số 3 (51) - 2026
